Kendini bilimlerle donat ve düzelt, bilimden başka şeylerin hepsini bırak. Bilimde her şey vardır, her şey bilimdedir. İnsanın ruhu kandil, bilim onun aydınlığı ve tanrısal bilgelik de kandilin yağı gibidir, bu yanar ve ışık saçarsa o zaman sana diri denilir, o zaman sen dirisin, yanmaz ve karanlık kalırsa o zaman sen de ölürsün. (İBN-İ SİNA)
“Hiç bilenlerle bilmeyenler hiçbir olur mu” (Kur’an-ı Kerim- Zümer/9)
Medreselerde okutulan bilim (Müspet) dersleri:
TIP-CERRAH-HEYET-TABİİYAT
RİYAZİYE (Matematik)
HESAP-HENDESE (Geometri)
MÜSELLESAT (Üçgen)
NÜCUM (Astronomi)
İslam dünyasına eserlerinin çevirisi yapılan bilim insanları:
Tıp’ta- HİPPOKRATES/GALENOS
Astronomi ve Optik’te- BATLAMYUS
Matematik’te-EUKLİDES
Mekanik’te – ARCHİMEDES
Fizik ve Biyoloji’de-ARİSTOTELES
Felsefe’de- ARİSTOTELES/PLATON
İslam tarihinde astronomi ile uğraşan ilk bilim insanı: FEZARİ
Emeviler, İslam dünyasının ilk hastanesini kurduğu şehir: ŞAM
Yerçekimi ve terazilerle ilgili açıklamalarda bulunan İslam bilgini: HAZİNİ (6.ve 7.yy)
8.yy’larda tarım alanında kendini kabul ettirmiş İslam bilgini: İBN-İ AVVAM
İslam dünyasında usturlapla ile ilgili ilk eser veren bilgin: MAŞALLAH (8.ve 9.yy)
Gübreden amonyak elde eden ve Zooloji biliminin öncülerinden olan bilim insanı: CAHİZ (8. ve 9.yy)
Med-cezir (gel-git) olayını ilk keşfeden bilgin: EBU MAŞER (8.ve 9.yy)
12 asır önce ilk kağıt fabrikasını kuran vezir: İBN-İ FAZIL (8.ve 9.yy)
Eliptik meyli ilk tespit eden bilgin: FERGANİ (9.yy)
Göz doktorlarına öncülük yapan 9.yy’da yaşamış İslam bilgini: HUNEYN BİN İSHAK (9.yy)
Wright kardeşlerden 1000 sene önce ilk uçağı yapıp uçmaya gerçekleştiren İslam bilgini: İBN-İ FİRNAS (9.yy)
9.yüzyılda yaşamış ünlü botanikçi ve astronomi uzmanı olan İslam bilim insanı: DİNAVERİ (9.yy)
İslam felsefesinde Aristocu geleneği izleyen, “Messai Okulu”nun ilk temsilcisi olan ve ana amacı felsefi ve dinsel bilgiyi tek bir sistem içinde birleştirmek isteyen filozof: EL- KİNDİ (9.yy)
İlk Müslüman müzikolog: EL-KİNDİ
İslam tarihinde ilk önemli araştırma ve eğitim kurumu: BEYT’ÜL- HİKME
Bağdat’ta açılan Beytü’l-Hikme ve onun kütüphanesine müdürlük yapmış olan bilim insanları: FADL İBN-İ NEVBAHT/ HARİZM
Matematik alanında “O” rakamını bulan ve Batı’da “Algebra” adıyla tanınan filozof matematikçi: MAHMUT HAREZMİ
Harezmi, Batlamyus’un “Coğrafya” adlı yapıtını Arapçaya tercüme ettiği ad: KİTAB-U SURET’UL- ARD
9.Yüzyılda yaşamış, “Harezmi” adıyla tanınan, aritmetik ve cebir alanında çalışmalar yapmış olan büyük matematikçinin adı: MUHAMMED İBN MUSA
Sistem Mühendisliği’nin öncüsü olan bilim insanı: AHMED BİN MUSA (10.yy)
Dünya’nın çevresini ölçen üç kardeşten biri olan bilgin: HASAN BİN MUSA
1000 sene önce depremlerin oluşumunu açıklayan ve yel değirmenlerinin Müslümanların icadı olduğundan bahseden bilgin: MESUDİ (10.yy)
Son 10 yılını 30 ciltlik “Murucu’z-Zehep ve Ma’adin’ul-Cevher” (Altın Çayırlar ve Gümüş Madenler) adlı yapıtını hazırlamak maksadıyla Suriye ve Mısır’da geçiren bilgin: MESUDİ (10.yy)
Ortaçağın fizik ve matematik alanındaki en önemli bilginlerinden biri olarak kabul edilen ve optik kuramının öncülerinden biri olarak tanınan ünlü Arap matematikçi, astronom ve fizikçisi: İBNÜ’L-HEYSEM (Alhazen) (965-1039)
M.S. 2. Yy’da Ptolemaios döneminden sonra optik alanında ilk önemli katkıyı gerçekleştiren, Batıda “Ptolemaeus Secundus” (İkinci Ptolemaios) olarak nitelendirilen ve görüşleriyle Roger Bacon (1220-1292) ve Johannes Kepler’i (1571-1630) etkileyen İslam filozofu: İBNÜ’L-HEYSEM (Alhazen) (965-1039)
10.yy’da minyatürlü coğrafya kitabını yazan bilgin: İSTAHRİ
Trigonometriye tanjat, kotanjat, sekant ve kosekantı kazandıran bilgin: EBU’L VEFA (10.yy)
9.ve 10.yy’larda yaşamış kimyager, doktor ve ünlü klinikçi: RAZİ (9. ve 10.yy)
10.yy’da yaşamış ve değeri yüksek coğrafya kitabını yazan bilgin: İBN-İ HAVKAL (10.yy)
Trigonometrinin mucidi olan; Sinüs ve Kosinüs tabirlerini kullanan ilk bilgin: BATTANİ (9. ve 10.yy)
Apollonios, Archimedes, Eukleides ve Batlamyus gibi Yunan bilginlerinin en önemli yapıtlarından bazılarını Arapçaya çeviren ünlü İslam bilgini: SABİT İBN KURRA (10.yy)
Dünya çapını doğru hesaplayan, diferansiyel hesabını keşfeden İslam bilgini: SABİT BİN KURRA (10.yy)
Bin sene önce ilk kanser ameliyatını yapan, kılcal damar sistemini ortaya atan ve Hipokrat’ın doğum olayı görüşünü yıkan bilim insanı: ALİ BİN ABBAS (10.yy)
Avrupa’ya matematiği öğreten bilgin: EBU’L KAMİL ŞUCA (10.yy)
İlk çağdaş ameliyatı yapan; böbrek taşlarının nasıl çıkarılacağını söyleyen ve ilk böbrek ameliyatını yapan bilim insanı: ZEHRAVİ (10.ve 11.yy)
52 kitaptan meydana gelen İslam ansiklopedisinin adı: İHVANÜ’S- SAFA (10.yy)
İlk defa göz hastalıkları hakkında eser veren bilim insanı: ALİ BİN İSA (11.yy)
Batıya tedavi metotlarını öğreten İslam alimi: ALİ BİN RIDVAN (11.yy)
11.yy’da yaşamış İslam Dünyasının ünlü matematikçilerinden biri: KERHİ (11.yy)
Matematik alanında “başkan” olarak nitelendirilen bilgin: MACRİTİ (11.yy)
11.yy’da yaşamış ünlü Müslüman astronomi bilgini: ZERKALİ (11.yy)
İlk katarak ameliyatını kendine has biçiminde yapan bilim insanı: AMMAR (11.yy)
Galileo’dan önce sarkacı bulan İslam bilgini: İBN-İ YUNUS (11.yy)
11.yy’da yaşamış ve cüzzam hastalarını tedavi eden İslam bilgini: İBN-İ CESSAR (11.yy)
Uzun yıllar Avrupa’da ders olarak okutulan tıp kitabını yazan Endülüslü bilgin: İBN-İ ZUHR (11.ve 12.yy)
Torna tezgahı yapan bilgin: İBN-İ KARAKA (12.yy)
Bugünkü Dünya haritasına benzeyen haritayı çizen bilgin: İDRİSİ (12.yy)
“Müzhet’ül- Müştak fi ihtirak’ıl-Afak” (Yerkürenin Genel ve Sistematik Coğrafyası) adlı coğrafya eserinin yazarı: İDRİSİ
Not: Ortaçağ İslam dünyasında yazılmış en kapsamlı çalışmalardan biridir.
“El-Cami’il-sıfat-ı Eştatin-Nebat” (Çeşitli Bitki Yüzlerinin Gruplandırılması) adlı botanik eserin yazarı: İDRİSİ (12.yy)
Küçük kan dolaşımını bulan bilgin: İBN-İ NEFİS (13.yy)
Bilgisayarın babası olarak bilinen Charles Babbage’den önce sibernetik ve elektronik çalışmalarda bulunmuş olan bilim insanı: EL-CEZERİ (12.ve 13.yy)
Artuklu döneminde yaşamış; sibernetiğin ilk kurucusu olan, su saatleri, kendiliğinden kesilip akan fıskiyeleri, müzik aletleri, tulumbaları ve şifreli kilitleri yapan ünlü bilim insanı: EL-CEZERİ (12.ve 13.yy)
Çubuklu güneş saat sistemini bulan ilk bilim insanı: CABİR BİN HAYYAM (12. yy)
“Bilimin ilerleyebilmesi için, bilim adamının özgürce düşünebilmesinin şart” olduğunu savunan, eksen eğikliğini hesaplayan ve coğrafya alanındaki yazılarını “El Kanun El-Mesudi” adlı eserlerinde toplamış olan ünlü bilim insanı: BİRUNİ (Beyruni)
Not: Biruni, astronomi ağırlıklı bu eserini dönemin hükümdarı Gazneli Mesud’a sunmuştur.
“El-Asar’il-Bakiye” adlı eserinde Asyalı devletler ve astronomi hakkında bilgiler veren ünlü bilim insanı: BİRUNİ (Beyruni)
Bin yıl önce Orta Asya’da yaşamış, ölümünün bininci yılında UNESCO tarafından dergi kapağı yapılan bilgin: BİRUNİ (Beyruni)
Dünya’nın döndüğünden; Ümit Burnu, Amerika Kıtası ve Japonya’nın varlığından bahseden, çağının en büyük bilgini: BİRUNİ (Beyruni)
Rasathane kurmuş olan, Jeodizi ilminin kurucusu ve Dünya çapını hesaplamış olan ünlü İslam filozofu: BİRUNİ (Beyruni)
UNESCO tarafından “Evrensel Deha” olarak nitelendirilen bilgin: BİRUNİ (Beyruni)
Kopernik’e yol açan İslam bilgini: BİTRUCİ (13. yy)
13.yy’larda yaşamış ve tıp tarihinde eşsiz eserler vermiş olan İslam bilgini: EBU USEYBİA (13. yy)
13.yy’larda yaşamış ünlü Müslüman astronomi bilgini: NECMEDDİN MISRİ (13.yy)
13.ve 14.yy’da yaşamış tarih ve coğrafya alanlarında uzman İslam bilgini: EBU’L FİDA (13.ve 14.yy)
12.ve 13.yy’larda yaşamış botanikçi ve eczacı olan İslam bilgini: İBN-İ BAYTAR (12.ve 13.yy)
13.yy’larda yaşamış fizik ve hukuk alanlarında çalışmalar yapmış İslam bilgini: ŞİHABEDDİN KARAFİ (13.yy)
Veba’nın bulaşıcı hastalık olduğunu açıklayan İslam bilgini: İBN-İ HATİP (14.yy)
14.yy’da yaşamış ünlü astronomi İslam bilgini: ŞEMSETTİN HALİLİ (14.yy)
14.yy’da yaşamış İbn-i Heysem ayarında olan İslam bilgini: KEMALEDDİN FARİSİ (14.yy)
Avrupalılardan 400 yıl önce ilk zooloji ansiklopedisini yazan bilim insanı: DEMİRİ (14.ve 15.yy)
Ondalık kesir sistemini bulan, astronomi ve matematik bilgini olan bilim insanı: GİYASEDDİN CEMŞİD (15.yy)
“Tuhfetü’l Ada” (Değerli Sayılar) adlı eseri olan; üçgen, dörtgen, daireye diğer geometrik şekillerin yüzölçümünü bulmak için metotlar geliştiren bilgin: MAĞRİBİ (16.yy)
Ünlü denizci ve coğrafyacı Vasco da Gama’ya yardım ederek Hindistan’a ulaşmasına katkı sağlayan bilim insanı: İBN-İ MACİT
Türk-İslam dünyasında pozitif bilimler başlatan İslam filozofu: FARABİ (AL-PHARABİUS)
Aristo’dan sonra “Muallim-i Sani” (İkinci Öğretmen) unvanı ile tanınan, farklı uzmanlık alanları ile 160 kitap yazan ve eserinin çoğu Latinceye çevrilen ünlü bilim insanı: FARABİ (AL-PHARABİUS)
İlk İslam Ansiklopedisi olan “Et- Talim’üs Sani” (İkinci Öğretici) ve İhsan’ul-Ulem” (Faydalı İlimler) adlı eserlerinin yazarı: FARABİ (AL-PHARABİUS)
Türk filozof ve siyaset bilimcilerinden olan Farabi’nin (874-950) fizik konusunda dikkatleri üzerine çeken en önemli çalışması: BOŞLUK ÜZERİNE ADLI ESER
Bir şeyin özünü bilmek o şeyin var olup olmadığını bilmekten bağımsızdır.” diyerek Aristoteles’in metafizik anlayışına farklı yorum getirmiş olan filozof: İBN-İ SİNA
Farabi’nin süreç içerikli yaratılış anlayışından, yaratılışı Allah’ın iradesine bağlı olarak açıklayan İslam bilgini: İBN-İ SİNA
Asıl ününü tıp ve felsefeden almış olan, Hipokrat’tan sonra tıbbın ikinci babası olarak sayılan “Avicenna” adıyla tanınan bilim insanı: İBN-İ SİNA
Ortaçağ filozofu olan, “Thomas Aquinas” tarafından Şarih (Yorumcu) unvanı verilen, “Tehafutu’t-Tehafut” (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) ve “Makela Fil-Mizac” (Mizaç Türleri) adlı eserlerini yazan bilim insanı: İBN-İ RÜŞD (AVERROS)
Aklın inançtan önce geldiğini savunan, gerçeği akıl yoluyla kavramaya çalışmış olan ve Batı’da “Avirreos” adıyla tanınan ünlü İslam filozofu: İBN-İ RÜŞD (AVERROS)
“Nureddin Cibril” tarafından Kırşehir’de yaptırılan ve Anadolu’daki ilk gözlemevi olma özelliğini taşıyan medrese: CACA BEY
İran saray gecelerini anlatan, Türk üçgenini bulan ve rubaileri ile tanınmış ünlü bilim insanı: ÖMER HAYYAM
Celali Takvimini (Takvim-i Melikşah’ı) düzenleyen ünlü bilim insanı: ÖMER HAYYAM
Modern historiyografinin, sosyolojinin ve iktisadın öncülerinden kabul edilen 14. yüzyıl düşünürü, devlet adamı ve tarihçisi: İBN-İ HALDUN (14.yy)
Anadolu’da ve Dünya’da ilk tıp okulu olma özelliği olan Anadolu Selçuklu eseri: GEVHER NESİBE ŞİFAHANESİ
Ünlü Türk bilim insanı olan “Kadızade-i Rumi”ye hocalık yapmış bilim insanları: ULUĞ BEY- FETHULLAH ŞİRVANİ
Zic (Yıldızlar Cetveli) adlı çalışmayı yapan, Timur Devleti döneminde yaşamış, hem hükümdar hem de bilim insanı olarak yaşamış kişi: ULUĞ BEY
Günümüzde Ay’da bulunan kraterlerden birisine adı verilen ünlü Türk bilim insanı: ULUĞ BEY
İslam dünyasında ibadet vakitlerinin belirlenmesi, takvimlerin hazırlanması gibi günlük gereksinimleri ilgilendiren işlemler ve tablolara verilen ad: ZİC (Yıldızlar Cetveli)
Uluğ Bey Rasathanesi’nde öğrenim görmüş olan ve “Muhtasar-ı Fi’l-Hisab” (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özel Kitap) adlı eserini yazan ünlü Türk bilim insanı: KADIZADE-İ RUMİ
Büyük Selçuklu Devleti’nde açılan, dünyanın ilk üniversitesi olarak da ifade edilebilen eğitim kurumu: NİZAMİYE MEDRESESİ
“El-Muvafekat” (Razı Olma) adlı eserinde yeryüzünü bir top gibi yuvarlak kabul etmiş olan İslam alimi: EBU HANİFE
“Eğer bir zerreyi (atomu) kesersen, ortasında bir güneş ve güneş etrafında durmadan dönen gezegenler bulursun” diyerek atomu işaret eden alim: MEVLANA CELALEDDİN RUMİ
18.yy’da Verem mikrobunu bulan bilgin: KAMBUR VESİM (18.y.y)
Timur Devletinde yaşamış bilim ve ilim insanları:
MATEMATİK VE ASTRONOMİ: Giyaseddin Kaşi- Ali Kuşçu- Kadızade-i Rumi – İbn-i Türk Celi
EDEBİYAT: Farablı İsmail Cevheri
COĞRAFYA: El- İdrisi- İbn-i Fadlan
TARİH: Taberi
FELSEFE: Muizi- Abdürrezzak’üt-Türki
İslam dünyasının ilk tercümanlarından olan ve Zerdüştçülük’ten İslam’a geçmiş olan ünlü: İBN-İ MUKAFFA
Hindistan’da yaşamış ünlü gökbilimcilerden Brahmagupta’nın ünlü çalışması olmakla birlikte İslam dünyasına Hintçeden Arapçaya çevrilmiş olan eser: SİDDHANTA
Kanun adlı sazı ilk icat eden bilim insanı: FARABİ
Eğitim üzerine teorik ve pratik anlayışlar ortaya koyan iki Türk filozofu:
FARABİ: Teorik Bilgiler.
İBN-İ SİNA: Bireyin kişiliğini bütün olarak görür.
KAYNAKÇA
Aykut KAZANCIGİL- Hüsrev HATEMİ, Bilim Tarihi ve Kültür Yazıları, İşaret Yayınları.
Cemal YILDIRIM, Bilimin Önceleri, Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
Cemal YILDIRIM, Bilim Tarihi, Remzi Kitabevi.
Cemal YILDIRIM, Bilim Felsefesi, Remzi Kitabevi.
Cevdet COŞKUN, Bilim Tarihine Bakış, Atatürk Üniversitesi, Fizik Bölümü.
Colin A. RONAN, Bilim Tarihi, Tübitak Yayınları.
George SARTON, Bilim Tarihinde Yöntem, Doruk Yayınları.
İsmail DABANLI, Bilim Kökenleri, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2012.
KİNGSFİSHER, Tarih Ansiklopedisi- Cilt: 1-2, Milliyet Yayınları.
Mine KALCA, Tarihteki Ünlü Mucitler ve Buluşları, Karma Yayınları.
Ortaçağ İslam Dünyasında Bilim ve Teknik Makaleleri, Lotus Yayınları.#
Toby E. HUFF, Modern Bilimin Doğuşu ve Yükselişi, Epos Yayınları.
Türk Fizik Derneği (Turkish Physical Society) Kataloğu- 2017-2018
Veysel ŞAHİN, Tarih Alanı Üzerine: Notlar- I, Onur Matbaa ve Basımevi.
Yasemin OKUR- Akın SEVER- Ertan AYDIN- Hakan KIZILTAN- Mehmet AKSOY- Mehmet ÖZTÜRK, Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi, MEB, Devlet Kitapları.
